Ridindaĵoj – Reformemuloj

Ĉiu esperantisto jam pensis/legis/debatis pri reformo, ĉu ne? Kaj ĉiuj aliaj timas pro atenco kontraŭ la stabileco de la fundamento. Tamen, kie estas esperantistoj, tie la temo reaperas.

Se ne eblas eviti proponojn de reformoj de Esperanto, oni povas amuziĝi per ili. Eble el ridindaĵoj aperos bona ideo. Aŭ eble la ridado fosos la tombon de iuj reformoj…

Kiel ĉiuj ni scias, Esperanto havas la finaĵon -n, por marki vortojn en la akuzativa kazo. Kaj tiu finaĵo estas ofte forgesata kaj misuzata de multaj homoj. Tamen, aliaj homoj (aŭ, nelogike, la samaj) tiel enamiĝis de akuzativo, ke ili trovis neakcepteble ke kelkaj frazoj ne havas la finaĵon -n ie ajn, malgraŭ la transitiveco de la verbo.

La ne-esto de la finaĵo -n povas okazi pro pluraj kialoj:

  1. La objekto ne estas Esperanta vorto.
  2. La objekto ne akceptas la finaĵon (iom, multe, pli, ambaŭ, unu, ktp.)
  3. La objekto estas subfrazo, titolo de verkaĵo, citaĵo, ktp.

Do, por solvi la situacion 1 (kaj foje 2), ili proponis novan prepozicion: na. La fakto ke la situacioj 3 ankaŭ ekzistas kaj kreos ne-necesajn kaj strangajn esprim-manierojn, kiel “na ke” kaj “na na” ne malhelpu reformemulojn.

Tamen, oni forgesis ke ekzistas alia grava finaĵo en Esperanto, la pluralo: -j. Do, kiel oni faru se oni volas diri ke oni legis du librojn de Harry Potter sen uzi la vorton “librojn”, kiu estas la nura ero kiu subtenas la finaĵon -jn?

Pro tiu gravega kaj neakceptebla manko de la lingvo, kompreneble oni devas uzi novan prepozicion: ja. La fakto ke tiu vorto jam ekzistas ne malhelpu reformemulojn.

La frazo do fariĝas: Mi legis ja na du Harry Potter. Tio estas multe pli logika! La fakto ke tiu ja estas nekomprenebla de ĉiuj jam ekzistantaj esperantistoj ne malhelpu reformemulojn.

Tamen, oni forgesis ke ekzistas alia grava frazrolo, krom la objekto: la subjekto, kaj ĝi ne estas markata.

Pro tiu gravega kaj neakceptebla manko de la lingvo, kompreneble oni devas uzi novan prepozicion: ka.

Estas tute evidente, ke “na” ne estas sufiĉa. Ofte okazas, ke la subjekto de frazo ne estas klare indikata:

1. Ĉu vi volas tiun libron, aŭ tiun ĉi?
Ambaŭ ni volas.

2. Ĉu vi volas libron, aŭ ŝi volas ĝin?
Ambaŭ ni volas.

Estas tute klare, ke “na” ne povas helpi tie. Do mi proponas novan prepozicion, “ka”, por indiki la _subjekton_ de frazo:

1. Ĉu vi volas tiun libron, aŭ tiun ĉi?
Na ambaŭ ka ni volas.

2. Ĉu vi volas libron, aŭ ŝi volas ĝin?
Ka ambaŭ ni volas.

Ka mi rekomendas, ke ka tiu nova prepozicio, ka kiu klare estos tre utila, estu ekde nun amplekse uzata. Ka tio certe evitos na multaj problemoj pri miskomunikado.

— de Vítor De Araújo

La fakto ke ka estas nekomprenebla de ĉiuj jam ekzistantaj esperantistoj ne malhelpu reformemulojn.

Tamen, oni forgesis ke ekzistas alia grava frazrolo: la predikativo.

Pro tiu gravega kaj neakceptebla manko de la lingvo, kompreneble oni devas uzi novan prepozicion: pa.

Ka mi rekomendas na, ke ka tiu nova prepozicio, ka kiu klare estos pa tre
utila, estu ekde nun pa amplekse uzata. Ka tio certe evitos ja na multa
problemo pri miskomunikado. Kaj ka Esperanto fariĝos pa multe pli klara lingvo.

Li farbos la blankajn domojn flavaj
fariĝos pa:
Ka li farbos ja na la blanka domo ja pa flava.

Ka tio ŝajnas al mi pa tre logika reform-propono. La fakto ke pa estas nekomprenebla de ĉiuj jam ekzistantaj esperantistoj ne malhelpu reformemulojn.

Se ka vi volas ja na pli da ja informo, bonvolu komenti tie ĉi. Ka mi imagas na, ke ka vi ĉiuj amos ja na ĉi tiu propono.

La fakto ke la rezulto kun ĉiuj proponoj kunaj aspektas kiel tute nova lingvo ne malhelpu reformemulojn, ĉu ne? Kiun problemon povus krei kelketaj novaj prepozicioj? /ironio

Rimarko: Ĉu oni devas diri ja ka, ja na, ja paka ja, na ja, pa ja? Ho, ve!

Hierarquia das cores

Continuando as curiosidades lingüísticas do post anterior, lembrei que li há algum tempo algo muito interessante sobre cores. Foi no livro Lingvistikaj Aspektoj de Esperanto de John C. Wells. Na época li no livro em papel mesmo, mas agora que encontrei em PDF pude conferir os detalhes para publicar este post.

O livro diz que existem algumas línguas que possuem apenas 2 cores básicas (isto é, sem contar nomes de objetos usados como cores), e elas são sempre preto e branco. Talvez possam ser traduzidas como escuro e claro, mas se perguntarmos quais são as formas mais puras dessas cores, elas corresponderão ao preto e branco.

Nas línguas que possuem 3 cores básicas, a terceira cor é sempre vermelho. A palavra pode cobrir diversas cores quentes, mas o foco é no vermelho mesmo.

As línguas que possuem 4 cores básicas incluem todas as anteriores e acrescentam amarelo ou verde. Se a língua possuir 5 palavras para cores básicas, ela incluirá ambas.

Apenas se a língua distingue 6 cores básicas é que ela vai distinguir o verde do azul, senão ela usará a mesma palavra para essas cores (talvez uzando preto para azuis mais escuros).

A próxima cor é sempre marrom. E depois seguem até outras 4 cores não mencionadas diretamente, mas de acordo com resto do texto devem incluir cores como cinza, rosa, violeta e laranja (reparem que em português já estamos usando nomes de coisas em vez de palavras específicas para cores!).

Interessante, não é?

Link para um artigo mais recente sobre o mesmo tema: http://nautil.us/issue/26/color/why-red-means-red-in-almost-every-language-rd

Klingon e Quenya

Vi hoje um curso multimídia de Klingon na livraria Saraiva do shopping Praia de Belas e um livro muito imponente sobre Quenya na livraria Cultura do shopping Bourbon Country. Se eu não tivesse visto um dicionário de Esperanto na mesma livraria Cultura umas semanas atrás e outro dicionário de Esperanto na Saraiva do Iguatemi, eu teria ficado muito bravo: até Klingon e Quenya?? hahahaha. Mas no fim eu achei foi ótimo. Quanto mais variedade melhor: que se abra cada vez mais espaço para Esperanto, Klingon, Quenya, Lojban e todas as outras centenas ou milhares de línguas construídas que existem. Afinal, quem disse que só inglês, francês, espanhol, alemão e italiano são “lernindaj”? (para usar uma palavra em Esperanto, hehehe)

Mais uns rage comics

Embora eu tenha postado sem nenhum contexto, o post anterior foi feito para quem vive dizendo:

  • Bem que podíamos todos escrever como se diz, em vez de decorar se é com S ou com C…
  • Por que a ortografia do inglês é tão caótica?
  • Por que perder tempo com verbos irregulares (tanto na nossa língua quanto na dos outros)?
  • Por que precisamos ter umas palavras com -ção e outras com -mento?
  • Por que aprender inglês se eu não estou interessado em Halloween nem em ovos com bacon no café-da-manhã?
  • E se eu estou mais interessado em, digamos, italiano, por que dedicar tantas horas ao inglês se o italiano é mais interessante pra mim?
  • Bem que podia haver uma língua mais lógica pra todos se comunicarem…
  • E que fosse mais rápida de aprender…
  • Por que eu tenho que aprender a língua dos estadunidenses se eles não aprendem a minha?

Bom, essa língua existe e se chama esperanto. E sério, ao ver certas situações de incompreensão por diferenças de língua, gastos em tradução, ou simples má pronúncia (isso faz lembrar certos casos no futebol), dá vontade realmente de dizer “Por que vocês não falam Esperanto?” (ou, no inglês comicamente errado “Y U NO SPEAK ESPERANTO?”).

O esperanto ainda não está entre as 10 línguas mais faladas do mundo, mas com certeza é uma das 100 mais faladas (isso num planeta de mais de 6.000 línguas). A proposta de solução está aí funcionando, por experiência própria. Não dá pra dizer que ninguém fala — falam (*). Não dá pra dizer “que bom seria se existisse…” — existe. É fácil ver que tecnicamente uma 2ª língua neutra para todos é uma solução melhor do que a alternativa mais comum. Só precisa de um pouco mais de difusão e apoio.

(*) Wikipédia, Facebook e o tradutor do Google já existem em esperanto. Pessoas que hospedam esperantistas em mais de 90 países pelo mundo, em todos os continentes.

Fiquem agora com dois rage comics que eu fiz (não que seja motivo de orgulho fazer um rage comic), o primeiro mostrando a evolução da língua, a partir de um livrinho sem graça em 1887 até os dias de hoje. O segundo é pra quem já fala e de vez em quando se decepciona com algumas coisas, hehehe.

O carinha comendo cereal acha que ninguém vai falar esperanto, e se surpreende cuspindo o cereal ao ver as coisas que já existem na língua

(a foto eu tirei daqui: http://fabinhomonteiro.com/2011/07/20/8-a-tutamerika-kongreso-de-esperanto-2/ — eu estava nesse congresso, só vai ser meio difícil me achar na foto…)

E aqui a outra historinha:

Kia malbona surprizo, kiam oni ekscias ke prelego de la kongreso ne estos esperantlingva!

Kaj vi opinias la portugalan komplika?

Isto é uma tradução deste artigo: E você acha o português complicado? (Ĉi tio estas traduko el la portugala de la supre menciita artikolo)

Intima rigardo de lingvo

Paulo Rónai komentas la malfacilaĵojn de sia gepatra lingvo, la hungara, kiun oni konsideras kiel unu el la plej kompleksaj lingvoj el Eŭropo. “Pasis multaj jaroj ĝis kiam mi rimarkis la komplikaĵojn de la mekanismo de la hungara lingvo. Laŭ mi estis lernanta aliajn lingvojn, mi estis miranta pri la mia”, li konfesas. Ĉe sia unua renkonto, la fremdulo ĝojiĝas pri la ŝajna simpleco de la lingvo: la ortografio estas preskaŭ fonetika (por unu sono, ĉiam po unu skribmaniero). Krom tio, la vortoj ne havas genrojn (vira, ina aŭ neŭtra), kaj tio igas ĉiujn adjektivojn unu-formaj, ĉar ne ekzistas la neceso akordi. La verbaj tempoj estas preskaŭ mizeraj: nur ekzistas unu estinteco kaj unu estanteco, plus kelkaj kunmetitaj verbaj tempoj. Ĉesas tie, tamen, tiu simpleco trompiga. Ekzistas feroca deklinacia sistemo, kun preskaŭ la duoblo da deklinacioj ol Latino. Vidu la hungaran inferon, per la propraj vortoj de Rónai:

“La malekzisto de verbaj tempoj estas kompensata, kaj fortike, per la abundo de aliaj specoj de rimedoj. La hungara, same kiel la rusa, malmulte zorgas pri la interrilato inter la tempoj de unu frazo, sed estas zorgema marki klare la aspekton de ĉiu ago aparte. Ĝi ne sentas diferencon inter “mi skribis / estis skribanta / estas skribinta / estis skribinta” (en la portulaga aperas 2 formoj de “estis skribinta”). Tiuj agoj miksiĝas (laŭ ĝia vidpunkto) sub malklara pasinta “írtam”, sed ĝi volas scii la cirkonstancojn per kiuj la ago estis realigata: ĉu la persono skribis sub diktado aŭ kopiante; ĉu sur aparta folio aŭ en libro; ĉu kun la intenco konservi la skribaĵon; ĉu oni plenigis la folion aŭ ne; ĉu tio, kion oni skribis, estis esenca aŭ flanka afero; ĉu oni prenis la informojn el unu aŭ pluraj fontoj… kaj, laŭ la ĉefa aspekto, ĝi uzus la pasintecon “írtam” kun malsamaj prefiksoj (leírtam, átírtam, beírtam, felírtam, teleírtam, odaírtam, kiírtam, összeírtam…) aŭ, kiel ni dirus, uzus alian kunmetitan verbon. La riĉeco de nuancoj de tiuj prefiksoj estas mirinda: unu el ili (ki-), kune kun la sama írtam, indikos ke la skribinto donis ĉion kion ĝi povis kaj estas elĉerpita; alia (el-) montras ke la afero estos traktata fare de alia aŭtoro ankaŭ; alia (agyon-) montras ke ĝi mortis pro tiom da skribado.

La hungaraj adoleskantoj ne scias kio estas aspketoj de verbo, sed ili manipulas tion kun instinkta memfido; dum la fremduloj “tute perdas sian Latinon” sen akiri la hungaran de la aliaj. Eĉ tiom ke la samaj prefiksoj asociataj kun aliaj verboj indikas aspektojn tute diversaj: tiel, se fel-, sekvata de “skribi” signifas ke oni skribas por konservi la skribaĵon; de “legi”, ĝi signifas ke oni laŭte legas; de “vivi”, ke oni manĝas ĉion, kion oni havas; de “rigardi”, ke oni rigardas de malsupre ĝis supre; de “plori”, ke oni ekploregas; de “citi”, ke oni vokas mortulon; de “kovri”, ke oni malkovras; de “doni”, ke oni sendas ion per poŝto, aŭ ke oni denuncas iun, aŭ ke oni forlasas matĉon; de “preni”, signifas ke oni prenas ion de sur la planko, aŭ ke oni dungas iun, aŭ ke oni rigardas observon kiel gravan; kaj, finfine, kelkfoje ĝi esprimas nenion el tio, nur la finon de la ago.

Se tiu esprim-riĉeco pri la aspektoj estas surpriziga por la parolantoj de latinidaj lingvoj, ne ĝenos germanianon aŭ rusianon, kiuj konas en sia propra lingva sperto la uzadon de tiaj prefiksoj, perversaj fonemetoj kiuj, eĉ se ili ne vere estas vortoj, ofte disiĝas de la verboj, kelkfoje por tute anstataŭi ilin; sed ĝermanoj kaj slavoj perdas sian memfidon kiam ili ekkonas la ekziston de konjugacioj “transitiva” kaj alia “netransitiva” (neperfektaj nomoj, ĉar la duan oni uzas ankaŭ transitive, sed kun nedifinita objekto), kaj perpleksiĝas kiam ili sciiĝas ke la verbaj formoj povas speguli la personon ne nur de la subjekto, sed ankaŭ de la rekta objekto — kaj tio faras ke en la frazoj “Mi amas virinon”, “Mi amas blondajn virinojn” kaj “Mi amas vin”, oni uzos 3 malsamajn formojn de la verbo “szeretni” (ami): szeretek, szeretem, szeretlek.”

RÓNAI, PAULO. Kiel mi lernis la portugalan, kaj aliaj aventuroj, 2-a eldono reviziita. Rio de Janeiro, Artenova, 1975.

Por que aprendi esperanto

Lá por mil novecentos e noventa e pouco, fiquei sabendo do esperanto. Soube que era uma língua construída e fiquei curioso. Não me lembro dos detalhes, só sei que pensei: “Uma língua construída para funcionar como segunda língua para todos os povos? Legal, que idéia genial!! Mas como é que alguém consegue construir uma língua inteira?”.

Como deu pra ver, simpatizei com a idéia logo de cara. Por isso, quando alguém me diz: “Mas não é a língua de nenhum povo!”, eu simplesmente não entendo e fico pensando: “Sim, e daí, qual é o problema?” Na verdade é justamente por isso que ela é mais legal que as outras línguas! Ela é muito mais regular e põe todos os falantes em igualdade, sem dar privilégios aos falantes nativos sobre os estrangeiros. Essa é a diferença.

Quando comecei a usar a internet, uma das primeiras coisas que fiz foi procurar informações sobre idiomas, como esperanto. Aí eu pude responder a minha pergunta “Como alguém consegue construir uma língua inteira?”.

Zamenhof não criou a língua inteira; ele criou um vocabulário básico (umas 1.000 ou 2.000 palavras) importando palavras de outras línguas e criou afixos que permitem montar palavras novas como Lego. A possibilidade de montar palavras ocasiona às vezes que sabemos dizer algo em esperanto mas não sabemos como dizer na nossa língua mãe, tamanho é o poder de expressão. Ele criou uma gramática simples e exemplificou como se montavam as frases. E dali em diante ele disse: “A língua é de todos e eu fui só o iniciador. Cada um pode expandir a língua com novas palavras desde que mantendo o Fundamento.”. E o incrível é que funciona (as novas palavras, obviamente, vêm de outras línguas; elas não são inventadas do nada). A língua não poderia funcionar se dependesse do criador para inventar novas palavras. Atualmente existem grandes dicionários com muitas palavras sobre muitos assuntos, e só uma parte delas foi criada por Zamenhof.

Com o tempo de aprendizado, fui descobrindo novas coisas. Tem até bandas que cantam em esperanto [1] [2], com músicas de vários gêneros (claro que tudo em pequena escala, mas existe) e curso de (X)HTML [6]! É o tipo de coisa que passa despercebida por quem está fora.

Claro que tem coisas que eu não gosto muito no esperanto (várias, aliás), mas que não vêm ao caso agora. Se alguém quiser, faço outro post.

Links:

[1] http://www.vinilkosmo-mp3.com/

[2] http://www.musicexpress.com.br/stilo.asp?stilo=36

[3] Esperanto estas… (em português)

[4] Discover Esperanto (em inglês, mas diz a sabedoria popular que “todo o mundo sabe inglês” ;-) )

[5] FAQ (engraçado)

[6] (X)HTML

[7] Artigo no Ciberdúvidas sobre línguas construídas.